Λούλα και Μπολσονάρο σε οριακή μάχη με διεθνές διακύβευμα

Τα οράματα των δύο υποψηφίων για τη Βραζιλία, το μεγαλύτερο κράτος και περιφερειακή δύναμη της Λατινικής Αμερικής, απέχουν πολύ. Η διαφορά εκτείνεται από την οικονομία και την εσωτερική ασφάλεια έως το εμπόριο και τις διεθνείς σχέσεις.

Τα δύο προεδρικά ντιμπέιτ πριν από τον δεύτερο γύρο, που διεξάγεται σήμερα, έγιναν πεδίο προσωπικών επιθέσεων και αμοιβαίων κατηγοριών για διαφθορά. Το φόντο είναι μια χώρα βαθιά πολωμένη.

Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις αποτύπωσαν καθαρά τον διχασμό, φέρνοντας τους δύο μονομάχους πρακτικά σε ισοπαλία.

Στον έναν πόλο βρίσκεται ο εν ενεργεία πρόεδρος Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα. Είναι 80 ετών, αριστερός και θιασώτης της πολυμέρειας, και διεκδικεί ιστορική τέταρτη θητεία, μη συναπτή.

Κανένας άλλος πρόεδρος, από τη λήξη της στρατιωτικής δικτατορίας το 1985 μέχρι σήμερα, δεν έχει διαμορφώσει τόσο βαθιά τη Βραζιλία.

Η πολιτική μάχη που δίνει σήμερα είναι η μεγαλύτερη από όλες.

Από τότε, κανένας υποψήφιος για την προεδρία δεν έχει κερδίσει τον δεύτερο γύρο έχοντας έρθει δεύτερος στον πρώτο.

Στις 4 Οκτωβρίου αυτό συνέβη απρόσμενα στον Λούλα. Δηλώνει τώρα αισιόδοξος για «νίκη στην παράταση».

Απέναντί του βρίσκεται ο 45χρονος γερουσιαστής Φλάβιο Μπολσονάρο, φιλοτραμπικός και κληρονόμος του ακροδεξιού «μπολσοναρισμού». Εξασφάλισε προβάδισμα που οι δημοσκοπήσεις της περιόδου δεν είχαν προβλέψει.

Το πέτυχε ως αντικαταστάτης του ακροδεξιού πατέρα του, Ζαΐρ Μπολσονάρο, πρώην προέδρου, σήμερα κατάδικου για απόπειρα πραξικοπήματος μετά την εκλογική ήττα του το 2022 και απολογητή της χούντας. Συνέβαλε και η στήριξη της κυβέρνησης Τραμπ στις ΗΠΑ, που αντιμετωπίζει το Δυτικό Ημισφαίριο ως γεωπολιτικό «τσιφλίκι» της.

Έτσι, η σημερινή αναμέτρηση δεν θα κρίνει μόνο ποιος θα αναλάβει την εξουσία στη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής.

Είναι κρίσιμο τεστ για τους δημοκρατικούς θεσμούς της Βραζιλίας, για την κοινωνική συνοχή και για τη θέση της στον κόσμο.

Αν η διαφορά των δύο αντιπάλων είναι οριακή, η επόμενη ημέρα δεν αποκλείεται να εξελιχθεί επεισοδιακά.

Στο τελευταίο προεκλογικό ντιμπέιτ τους, την Παρασκευή, ο ακροδεξιός υποψήφιος Φλάβιο Μπολσονάρο εμφανίζεται αριστερά και ο αριστερός εν ενεργεία πρόεδρος Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα δεξιά.

Αγκάθια στον δρόμο της επόμενης ημέρας

Ο Λούλα τοποθετεί τη βραζιλιάνικη κάλπη στο κέντρο μιας μάχης για τη δημοκρατία και την εθνική κυριαρχία, απέναντι σε ξένες παρεμβάσεις και ιδίως των ΗΠΑ. Η χώρα του είναι πλούσια σε σπάνιες γαίες και άλλους φυσικούς πόρους. Γύρω της, στη Λατινική Αμερική, ξεδιπλώνεται σαρωτικό «τσουνάμι» της φιλοτραμπικής ακροδεξιάς.

Τα δύο πολιτικά στρατόπεδα είναι περιχαρακωμένα. Η μάχη θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από τα περίπου 33,5 εκατομμύρια Βραζιλιάνους που απείχαν στον πρώτο γύρο, στις αρχές του μήνα.

Το στοίχημα, και για τον Λούλα και για τον Μπολσονάρο, είναι να τους κινητοποιήσουν.

Ανάλυση του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης αποδίδει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του αποτελέσματος στην ακραία πόλωση και στις απόψεις για την καταδίκη και τη φυλάκιση του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρο.

Στον πρώτο γύρο της 4ης Οκτωβρίου αυτό ευνόησε τη συσπείρωση στο δεξιό και ακροδεξιό στρατόπεδο, που κατέγραψε μεγάλη νίκη στο Κογκρέσο.

Στις παράλληλες αναμετρήσεις για νέα Βουλή και για την ανανέωση των δύο τρίτων της Γερουσίας, το μπολσοναρικό Φιλελεύθερο Κόμμα και οι συναφείς δυνάμεις ενισχύθηκαν σημαντικά. Και στα δύο νομοθετικά σώματα εξασφάλισαν σημαντική πλειοψηφία.

Ακόμη και αν ο Λούλα ανατρέψει τα προγνωστικά και νικήσει, θα συναντήσει τεράστια εμπόδια στην εφαρμογή του προγράμματός του. Σε αυτά περιλαμβάνεται η προστασία του Αμαζονίου, κρίσιμη για ολόκληρο τον πλανήτη.

Νίκη του γιου Μπολσονάρο, αντίθετα, δεν θα σφραγίσει μόνο την πλήρη επάνοδο της σκληροπυρηνικής Δεξιάς στην εξουσία. Ο ίδιος έχει προαναγγείλει αμνηστία στον κατάδικο πατέρα του. Παράλληλα, θα σημάνει για τη Βραζιλία ακροδεξιά προεδρία με ευρέα περιθώρια μεταρρυθμίσεων.

Το εύρος τους ξεκινά από την οικονομία, με «ψαλίδισμα» του κοινωνικού κράτους κατά το πρότυπο του προέδρου της Αργεντινής Χαβιέρ Μιλέι, και φτάνει σε συνταγματικές αλλαγές. Αυτές εκτείνονται από το εκλογικό σύστημα και την προεδρική θητεία έως τη δικαστική εξουσία.

Η Βραζιλία σε ρόλο γεωπολιτικής μπόντζας

Οι σημερινές εκλογές στη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής έχουν βαρύνουσα σημασία. Η χώρα συγκαταλέγεται στα τελευταία εναπομείναντα προπύργια της Αριστεράς στην περιοχή, εκεί όπου ο τραμπικός αναθεωρητισμός αναμετριέται με την κινεζική οικονομική επιρροή.

Για τα περίπου 214 εκατομμύρια κατοίκους της, διακυβεύονται το μέλλον τους, η καταπολέμηση της εγκληματικότητας, η εξάλειψη της διαφθοράς και η σταθεροποίηση της εθνικής οικονομίας.

Για τον υπόλοιπο κόσμο, και ιδίως για τις μεσαίες δυνάμεις, λειτουργούν ως βαρόμετρο μέσα στη διεθνή αταξία.

Εκφραστής του «πολυπολικού κόσμου» και του Παγκόσμιου Νότου, ο Λούλα θέλει να συνεχίσει την κοινωνική και περιβαλλοντική ατζέντα του. Επιδιώκει επίσης να κρατήσει την αυτονομία της Βραζιλίας, γεωργικού γίγαντα με εδάφη πλούσια σε πόρους και κύριου υπεύθυνου για τη διαχείριση του Αμαζονίου, μέσω διαφοροποιημένων συνεργασιών και πολυμερούς διπλωματίας.

Ο Φλάβιο Μπολσονάρο κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Πρεσβεύει στενή πολιτική ευθυγράμμιση με την Ουάσινγκτον, σε μια Λατινική Αμερική ολοένα πιο φιλική προς το κίνημα MAGA και υπό την τραμπική επανερμηνεία του Δόγματος Μονρόε.

Σε αυτό το πλαίσιο επιδιώκει την ένταξη της χώρας του στην «Ασπίδα της Αμερικής», πρωτοβουλία υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Η κυβέρνηση Τραμπ συνδυάζει μέσω αυτής την αντιμεταναστευτική ατζέντα και τον πόλεμο κατά των καρτέλ με την εδραίωση της γεωπολιτικής επιρροής της Ουάσινγκτον στο Δυτικό Ημισφαίριο.

Μιλά για επανεξέταση της συμμετοχής της Βραζιλίας στο μπλοκ των BRICS και διαφωνεί με τις προσπάθειες μείωσης της εξάρτησης από το αμερικανικό δολάριο. Ζητά «ρεαλισμό» στις στενές εμπορικές σχέσεις με την Κίνα και μεγαλύτερη ευελιξία στις διμερείς συμφωνίες, ενδεχομένως αμφισβητώντας το τρέχον πλαίσιο της συμφωνίας Mercosur-ΕΕ.

Θέλει, ακόμη, να συνεχίσει στον Αμαζόνιο την καταστροφική περιβαλλοντική πολιτική του πατέρα του, Ζαΐρ Μπολσονάρο. Ανοίγει έτσι τον δρόμο για ευρεία εμπορική εκμετάλλευση του «πνεύμονα» της Γης, ενώ ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός για τις αλυσίδες εφοδιασμού πρώτων υλών, μεταξύ αυτών σπάνιες γαίες και πετρέλαιο, βρίσκεται στα ύψη.

Στην τελευταία προεκλογική συγκέντρωση στο Ρίο ντε Τζανέιρο, στις 24 Οκτωβρίου, υποστηρικτές του Φλάβιο Μπολσονάρο προωθούσαν την προεδρική υποψηφιότητά του με το κινητό στο χέρι.

Ο παράγοντας Τραμπ στην κάλπη

Σε ξένες πρωτεύουσες η ανησυχία είναι έντονη για την πορεία της σημερινής εκλογικής βραδιάς, για τη διαμόρφωση του αποτελέσματος και για ενδεχόμενη αμφισβήτησή του. Ο νικητής αναμένεται να κριθεί στο νήμα.

Δύο πρεσβευτές ξένων χωρών, που δεν κατονομάζονται, εξέφρασαν στο Reuters την ανησυχία ότι η κυβέρνηση Τραμπ ενδέχεται να σπεύσει να ανακηρύξει νικητή τον Μπολσονάρο ή να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα, αν ο Λούλα κερδίσει με οριακή διαφορά.

Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να ανοίξει σημαντική θεσμική κρίση, ανάλογη με εκείνη του 2022 και με την απόπειρα πραξικοπήματος του Ζαΐρ Μπολσονάρο και των υποστηρικτών του. Η απόπειρα εκείνη θύμιζε πολύ την εισβολή φανατισμένου φιλοτραμπικού όχλου στο Καπιτώλιο της Ουάσινγκτον, τον Ιανουάριο του 2021.

Τότε, ξένες κυβερνήσεις, ιδίως επί της προεδρίας Μπάιντεν στις ΗΠΑ, έπαιξαν σημαντικό ρόλο ώστε να αποσοβηθεί η κρίση στη Μπραζίλια, αναγνωρίζοντας αμέσως τη νίκη του Λούλα.

Το φόντο σήμερα είναι επικίνδυνα πιο περίπλοκο. Στις ΗΠΑ πλησιάζουν οι κρίσιμες ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου.

Στις ήδη τεταμένες σχέσεις των κυβερνήσεων Λούλα και Τραμπ προστέθηκε, πριν από την κάλπη, η ακύρωση της διπλωματικής βίζας της πρέσβεως της Βραζιλίας στην Ουάσινγκτον. Είχε προηγηθεί η άρνηση της Μπραζίλια να επιτρέψει την είσοδο σε Αμερικανούς διπλωμάτες που ήθελαν να «συζητήσουν την εκλογική ακεραιότητα», σύμφωνα με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Παραμονές του κρίσιμου δεύτερου γύρου ήρθε και η παραδοχή της Meta, του αμερικανικού τεχνολογικού κολοσσού και μητρικής εταιρείας των Facebook, Instagram και WhatsApp. Η εταιρεία παραδέχθηκε περιορισμούς στην προβολή της προεκλογικής εκστρατείας του Λούλα στις πλατφόρμες της, επικαλούμενη μεμονωμένα τεχνικά σφάλματα (bugs), και απέρριψε κατηγορίες για εκλογική παρέμβαση και πολιτική μεροληψία.

Η Βραζιλία είναι χώρα όπου οι εκλογές στηρίζονται σε ηλεκτρονικό σύστημα ψηφοφορίας. Η προεκλογική μάχη δίνεται σε μεγάλο βαθμό στο ψηφιακό περιβάλλον, με τεράστια την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.